Allâh’ın Varlığının Delillerinden İmkân Delili (Modal Kozmolojik Argümanı & Olumsallık Delili)

Hakikatte Allâh’ın varlığının bir tek aklî delili vardır. O da evrenin ve içindeki tüm olguların gerçekleşmesi hususunda “yeter nedene olan ihtiyaç”tır. [1]

O ihtiyacın illeti de ya Fahreddîn Râzî’nin belirttiği gibi “sadece imkân” [2] ya Sadruşşerî’a Sânî’nin belirttiği gibi “sadece hüdûs” [3] ya Kâdı Beydâvî’nin (Tevâlî’deki tutumundan farklı olarak) tefsirinde işâret ettiği gibi “hüdûs ile imkân” veya “hüdûs şartıyla imkân”dır. [4]

Bu da mantığın dördüncü ilkesi olan “Yeter Neden” (Ar: Sebeb-i Kâfî, Ing: Sufficient Reason) ilkesine dayanır. [5]

Bahsi geçen “İmkân (Olumsallık) Delili”, içinde yaşadığımız evrenin varlığının da yokluğunun da aklen olumsal / mümkün oluşundan yola çıkar.

Aklen mümkün demek varlığı da yokluğu da düşünülebilen demektir. [6] Yani onun varsayılması da yok sayılması da mantık kuralları açısından bir çelişki ve imkansızlık oluşturmaz.

Evren de aklen zorunlu (Ar: Vacip, Ing: Necessary) değil aklen mümkün (Ar: Caiz, Ing: Possible) bir varlıktır. [7]

Yani alem hakkında varlık da yokluk da eşit ihtimalli iken şu anda o varlık tarafındadır. Bu durumda onun varlık tarafını yokluk tarafına tercih eden ve onu varlık sahnesinde tutan zorunlu bir varlığın bulunması kaçınılmazdır.

Delil şu şekilde sunulabilir:

1. Varlığı mümkün olan yani varlığı da yokluğu da eşit ihtimalli olan her şey, yokluk yerine varlık tarafında olabilmek için bir yeter sebebe ve gerekçeye muhtaçtır.
2. Evrenin varlığı mümkündür, mantıksal bir zorunluluk değildir.
3. Öyleyse evren, varlık tarafını yokluk tarafına tercih edecek bir yeter sebebe muhtaçtır.
4. O yeter sebep de mümkün değil zorunlu bir varlık olmalıdır. Bu da Yaratıcı’yı târif etmektedir.
4.1. Çünkü aksi takdirde o da varlığında bir başkasına muhtaç olurdu ki bu da böylece ya teselsül (sonsuz ihtiyaç zinciri) ve devir (kısır döngü) şeklinde devam ederdi. Halbuki bu iki durumun gerçekten (aktüel olarak / bilfiil) var olması mantıksal açıdan imkânsız ve çelişiktir. Demek ki o yeter sebep, aklen mümkün değil aklen zorunlu bir varlık olmalıdır.
5. O halde Yaratıcı (Vâcibu’l Vücûd) vardır.

İmâm Gazâlî (ö. 505/1111) bu hususa şöyle değinmektedir:

“Var olan bir şeyin varlığı ya [aklen] zorunludur ya da [aklen] mümkündür. Varlığı mümkün olanların var olabilmek ve var olmaya devam edebilmek için bir başkasına bağlı olması kaçınılmazdır. Evren de tamamıyla [aklen] mümkün olduğuna göre [aklen] zorunlu (vâcibu’l vücûd) bir varlığa bağlı demektir.” [8]

Görüldüğü üzere Hüdûs delilinden farklı olarak İmkân delili, evrenin varlığının sonradan olup olmamasına değil evren yokluk durumunda olabilecekken şu anda var durumda olmasına vurgu yapmaktadır.

Ancak belirttiğimiz gibi bu delil bazı alimlere göre tek başına yeterli olmayıp “Hüdûs” (evrenin yokluktan bilfiil varlık sahnesine çıkmış olması) şartına bağlıdır. Aksi takdirde henüz var edilmemiş mümkünler de zorunlu varlığa bağlı olacağı için onların var edilmişlerle tamamen aynı hükümde toplanması gerekirdi. Buna göre delilin tam olması için sadece imkân değil aynı zamanda “Hüdûs” yani yokluktan varlık tarafına çıkarılmış olmak da şarttır.

📖[1] Sa’du’ddîn Taftâzânî, Şerhu’l Makâsıd, Pakistan: Dâru’l Me’ârifi’n Nu’mâniyye, 1981, Cilt: 1, Sayfa: 127
📖[2] Fahreddîn er Râzî, El Erba’în fî Usûli’ddîn, thk. Dr. Ahmed Hicâzî, Kâhire: Mektebetu’l Külliyyâti’l Ezheriyye, Cilt:1, Sayfa: 101
📖[3] Sadruşşerîa, Şerhu Ta’dîli’l Ulûm thk. Mahmud Ay – Mustafa Borsbuğa, Ankara: Diyanet Yayınları, 2021, Baskı: 1, Sayfa: 144-147
📖[4] Beydâvî Tefsiri Üzerine Konevî ve İbnu’t Temcîd Haşiyeleri, thk. Abdullâh Mahmud Ömer, Beyrût: Dâru’l Kütübi’l ‘İlmiyye, 2001, Cilt: 1, Sayfa: 187, 188
📖[5] Sadruşşerîa, a.g.e. Sayfa: 145
📖[6] Seyfeddîn el Âmidî, Ğayetu’l Merâm fi İlmi’l Kelâm, thk. Hasan Mahmud Abdullatif, Kahire: El Meclisu’l A’lâ Lişşu’ûni’l İslâmiyye, Sayfa: 252
📖[7] Fahreddin er Râzî, Me’alimu Usûli’ddin, thk. Taha Abdurraûf Sa’d, Lübnan: Daru’l Kitâbi’l Arabî, Sayfa: 23
📖[8] İmam Gazâli, Me’âricu’l Kuds fî Medârici Mârifeti’n Nefs, Beyrut: nşr. Dâru’l Âfâk el Cedîde, Sayfa: 165

👤 Mehmet Yalçın

🔗 X (Twitter) Linki: https://x.com/mehmetyalcinhc/status/1919452739903410218