İmam Gazali’den Allah’ın Varlığına Dair “İmkân Delili” için Bir Misâl: Evren Bir Kitap Gibidir.
İmam Gazâlî (rahimehullâh) “El Kıstâsu’l Müstakîm” (Dosdoğru Ölçü) isimli eserinde, içinde yaşadığımız evreni büyük bir kitaba benzeterek şöyle demiştir:
“… İki şey eşit ihtimâllerde olduğu zaman bu ihtimâllerden birinin varlık veya yokluk tarafına kendiliğinden seçilmesi söz konusu olamaz. [Yani varlığı da yokluğu da eşit ihtimâlde olan bir şey, dıştan bir etken bulunmaksızın kendi kendine bu iki ihtimâlden birinde bulunamaz.] Çünkü bir taraf için geçerli olan her şey diğer taraf için de aynen geçerlidir. Bu [da üzerinde uzunca konuşmaya gerek olmayan] zorunlu temel bir bilgidir.
Benim ‘İnsanın muhtass (yani birçok ihtimâl arasından şu anda var) olduğu (şekil ve) ölçülerde bulunması aklen zorunlu değil aklen mümkündür (yani şu anki durumunda olması da olmaması da eşit ihtimâldedir).’ sözüme gelince, bu tıpkı benim ‘Yazarın yazdığı ve belli bir ölçüsü bulunan yazı, aklen zorunlu değil aklen mümkündür.’ demem gibidir.
Çünkü yazı, [sonuçta] bir yazı olması bakımından onun [aklen] tek bir ölçüde olma zorunluluğu yoktur. Tam tersine yazının daha uzun, daha kısa [veya farklı bir hâlde] olması düşünülebilirdi.
İşte yazının daha uzun, daha kısa [veya farklı bir hâlde] olmak yerine şu anki ölçülerde bulunmasının gerçek sebebi, [bunu tercih eden] bir fâil [yani yazar]dır.
Çünkü tüm ölçüler [ve şekiller] yazının onları kabul etmesi açısından eşit ihtimâllidir. Bu [eşit ihtimâlli olma durumu da aklen] zorunludur.
Aynı şekilde bütün ölçüler [ve şekiller] insanın organlarına göre eşit ihtimâllidir. [Büyük değil küçük, sert değil yumuşak, bu şekilde değil şu şekilde, bu renkte değil şu renkte olması aklen eşit ihtimâlli olduğu için] bunları her an seçecek bir fâil [yani yaratıcı] mutlaka olmalıdır.” [1]
[1] İmâm Ebû Hâmid el Gazâlî, el-Kıstâsu’l-Müstakîm, thk. Mahmûd Bico, Dimeşk: El Matba’atü’l İlmiyye, Sayfa: 26
Yani evrendeki maddeler ve şu anki durumları aklen olabilecek tek ihtimâl değildir. Nasıl ki yazar kendi tercih ettiği şekilleri çizip kitaba onları işleyebiliyorsa Allâh da neye hangi durumu takdir edip belirlemişse onu öyle yaratandır.
👤 Mehmet Yalçın
📖 “Gerçek Mucize” Çalışmasından…
🔗 X (Twitter) Linki: https://x.com/mehmetyalcinhc/status/1920202206986358902?t=sWy__dVqgUMSUQIPRpjyNg&s=19
Bir yanıt yazın